Lektury na maturę z polskiego - pełna lista i plan nauki

Przed maturą z języka polskiego łatwo zgubić się w długiej liście tytułów i nie wiedzieć, które książki trzeba znać naprawdę dobrze, a które wystarczy rozumieć na podstawie fragmentów. W 2026 roku znaczenie ma także okres przejściowy między podstawą programową z 2018 i 2024 roku. Poniżej porządkuję pełny wykaz, wyjaśniam różnice między poziomami oraz pokazuję, jak przygotować notatki, żeby lektury przydały się w wypracowaniu i na egzaminie ustnym.

Najpierw rozdziel dwa znaczenia słowa obowiązkowe

W przypadku matury 2026 jedna lista nie wyjaśnia wszystkiego. CKE wskazuje osobno utwory wynikające z podstawy programowej z 2024 roku oraz starszy zestaw z 2018 roku, z którego nadal można korzystać w wypracowaniu w latach 2025-2028.

To ważne rozróżnienie. W teście historycznoliterackim i w pierwszym zadaniu ustnym najważniejsza jest aktualna lista z podstawy 2024 roku. W wypracowaniu na poziomie podstawowym można natomiast odwołać się do szerszego zbioru, obejmującego także starsze lektury. Lista utworów będzie zamieszczona w arkuszu, ale nie zastąpi przygotowania, ponieważ trzeba jeszcze umieć dobrać tekst do problemu.

W praktyce nie radzę uczyć się wyłącznie według pytania, czy dany tytuł „może być na maturze”. Lepiej sprawdzić, w której części egzaminu może się przydać i jaką funkcję może pełnić w odpowiedzi.

Pełna lista lektur na poziomie podstawowym

Poniższy wykaz obejmuje utwory zgodne z podstawą programową z 2024 roku. Dopisek „fragmenty” oznacza, że wymagania dotyczą wskazanych części tekstu, a niekoniecznie całej książki. Mimo to znajomość ogólnego kontekstu utworu bardzo pomaga w interpretacji.

Od Biblii do romantyzmu

• Biblia, w tym fragmenty Księgi Rodzaju, Księgi Hioba, Księgi Koheleta, Księgi Psalmów i Apokalipsy św. Jana.
• Jan Parandowski, „Mitologia”, część I Grecja.
• Homer, „Iliada” - fragmenty.
• Sofokles, „Antygona”.
• „Lament świętokrzyski” - fragmenty.
• „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” - fragmenty.
• „Pieśń o Rolandzie” - fragmenty.
• William Szekspir, „Makbet”.
• Molier, „Skąpiec”.
• Ignacy Krasicki, wybrana satyra.
• Adam Mickiewicz, wybrane ballady, w tym „Romantyczność”, oraz „Dziady” część III.

W tej części listy najczęściej wracają problemy uniwersalne: konflikt jednostki z prawem, odpowiedzialność moralna, przemijanie, heroizm, władza i starcie rozumu z wiarą. „Antygona” i „Makbet to szczególnie użyteczne teksty, bo pozwalają rozmawiać zarówno o decyzjach bohaterów, jak i o skutkach przekroczenia granic.

Od pozytywizmu do literatury współczesnej

• Bolesław Prus, „Lalka”.
• Henryk Sienkiewicz, „Potop” - fragmenty.
• Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara”.
• Stanisław Wyspiański, „Wesele”.
• Władysław Stanisław Reymont, „Chłopi” - fragmenty.
• Stefan Żeromski, „Przedwiośnie”.
• Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” - fragmenty.
• Tadeusz Borowski, „Proszę państwa do gazu”.
• Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” - fragmenty.
• Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem”.
• Albert Camus, „Dżuma”.
• George Orwell, „Rok 1984”.
• Sławomir Mrożek, „Tango”.
• Marek Nowakowski, „Górą „Edek” z tomu „Prawo prerii”.
• Andrzej Stasiuk, „Miejsce” z tomu „Opowieści galicyjskie”.
• Olga Tokarczuk, „Profesor Andrews w Warszawie” z tomu „Gra na wielu bębenkach”.
• Ryszard Kapuściński, „Podróże z Herodotem” - fragmenty.

Największy błąd przy tych książkach polega na zapamiętywaniu samej fabuły. Przy „Lalce” trzeba rozumieć między innymi konflikt marzeń z rzeczywistością społeczną, przy „Weselu” problem zbiorowej niemocy, a przy „Dżumie” pytanie o ludzką solidarność w obliczu zła. Jedna dobrze opracowana lektura może obsłużyć kilka różnych tematów, jeśli znamy jej sens, a nie tylko kolejność wydarzeń.

Lektury ze szkoły podstawowej

• Ignacy Krasicki, bajki.
• Adam Mickiewicz, „Dziady” część II.
• Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” - księgi I, II, IV, X, XI i XII.
• Aleksander Fredro, „Zemsta”.
• Juliusz Słowacki, „Balladyna”.

Te utwory mogą pojawić się w teście historycznoliterackim. Jeżeli zadanie dotyczy lektury ze szkoły podstawowej, w arkuszu powinien znaleźć się odpowiedni fragment. Mimo to dobrze znać główny konflikt, najważniejszych bohaterów i wymowę utworu, bo właśnie te elementy najłatwiej wykorzystać w odpowiedzi.

Co dochodzi na poziomie rozszerzonym

Zakres rozszerzony nie jest tylko dłuższą wersją podstawy. Wymaga większej swobody interpretacyjnej, rozumienia konwencji literackich i świadomego posługiwania się kontekstem. Niektóre utwory są wskazane jako fragmenty, a przy powieści realistycznej lub naturalistycznej trzeba wybrać jedną z czterech propozycji.

• Homer, „Odyseja” - fragmenty.
• Dante Alighieri, „Boska Komedia” - fragmenty.
• Jan Kochanowski, „Treny” jako cykl poetycki.
• William Szekspir, „Hamlet”.
• Juliusz Słowacki, „Kordian”.
• Jedna realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska: Honoré de Balzac „Ojciec Goriot”, Charles Dickens „Klub Pickwicka”, Mikołaj Gogol „Martwe dusze” albo Gustaw Flaubert „Pani Bovary”.
• Franz Kafka, „Proces” - fragmenty.
• Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata”.
• Stanisław Ignacy Witkiewicz, „Szewcy”.
• Bruno Schulz, wybrane opowiadania z tomu „Sklepy cynamonowe”.
• Tadeusz Konwicki, „Mała Apokalipsa”.
• Janusz Głowacki, „Antygona w Nowym Jorku”.
• Sławomir Mrożek, wybrane opowiadanie.
• Wybrany esej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego albo Zbigniewa Herberta.

Nie ma sensu czytać wszystkich czterech powieści realistycznych, jeśli wymagania pozwalają wybrać jedną. Ja wybrałbym tę, którą najłatwiej połączyć z tematami społecznymi, obyczajowymi i psychologicznymi. „Ojciec Goriot” albo „Pani Bovary” zwykle dają tu więcej możliwości niż tekst, którego problematyka pozostaje dla ucznia niejasna.

Dlaczego starsza lista nadal liczy się w 2026 roku

W wypracowaniu na poziomie podstawowym można w 2026 roku odwołać się również do lektur obowiązkowych zgodnych z podstawą programową z 2018 roku. To rozwiązanie przejściowe, które ma obowiązywać do 2028 roku. Nie oznacza jednak, że wszystkie te tytuły muszą być traktowane jako pierwszy priorytet podczas nauki.

Starsze lektury z zakresu podstawowego

• „Legenda o św. Aleksym” - fragmenty.
• „Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu” - fragmenty.
• Gall Anonim, „Kronika polska” - fragmenty.
• Jan Kochanowski, „Odprawa posłów greckich”.
• Piotr Skarga, „Kazania sejmowe” - fragmenty.
• Jan Chryzostom Pasek, „Pamiętniki” - fragmenty.
• William Szekspir, „Romeo i Julia”.
• Adam Mickiewicz, „Konrad Wallenrod”.
• Bolesław Prus, „Z legend dawnego Egiptu”.
• Eliza Orzeszkowa, „Gloria victis”.
• Stefan Żeromski, „Rozdzióbią nas kruki, wrony...”.
• Tadeusz Borowski, „Ludzie, którzy szli”.
• Józef Mackiewicz, „Droga donikąd” - fragmenty.
• Marek Nowakowski, „Raport o stanie wojennym” - wybrane opowiadanie.
• Jacek Dukaj, „Katedra” z tomu „W kraju niewiernych”.
• Antoni Libera, „Madame”.
• Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”.

Przeczytaj również: Seria Kicia Kocia - Jakie książki wybrać? Przewodnik po serii

Starsze lektury z zakresu rozszerzonego

• Arystoteles, „Poetyka” i „Retoryka” - fragmenty.
• Platon, „Państwo” - fragmenty.
• Arystofanes, „Chmury”.
• Wergiliusz, „Eneida” - fragmenty.
• Święty Augustyn, „Wyznania” - fragmenty.
• Święty Tomasz z Akwinu, „Summa teologiczna” - fragmenty.
• François Rabelais, „Gargantua i Pantagruel” - fragmenty.
• Michel de Montaigne, „Próby” - fragmenty.
• Juliusz Słowacki, „Lilla Weneda”.
• Zygmunt Krasiński, „Nie-Boska Komedia”.
• Stanisław Wyspiański, „Noc listopadowa”.
• Jorge Luis Borges, wybrane opowiadanie.

Jeżeli masz mało czasu, zacznij od aktualnej listy podstawowej, a starsze utwory potraktuj jako zestaw dodatkowych argumentów. Szczególnie przydatne mogą być „Gloria victis”, „Romeo i Julia”, „Konrad Wallenrod” oraz „Nie-Boska Komedia”, ponieważ łatwo połączyć je z tematami patriotyzmu, miłości, poświęcenia, buntu i konfliktu wartości.

Jak przygotować lektury do wypracowania

Samo przeczytanie książki nie gwarantuje dobrego wyniku. W wypracowaniu trzeba szybko znaleźć scenę, bohatera albo problem, który rzeczywiście odpowiada tematowi. Dlatego do każdej ważniejszej lektury przygotowałbym krótką kartę pracy.

1. Zapisz główny konflikt. Na przykład Antygona zderza prawo boskie z prawem państwowym, a Wokulski własne aspiracje z hierarchią społeczną.
2. Wybierz trzy najważniejsze sceny. Powinny pokazywać decyzje bohaterów i skutki ich działań, nie tylko efektowne wydarzenia.
3. Dopisz cztery motywy. Mogą to być władza, samotność, wojna, dojrzewanie, miłość, bunt, praca albo odpowiedzialność.
4. Dodaj jeden lub dwa konteksty. Kontekstem może być inna lektura, wydarzenie historyczne, filozofia, mit, obraz lub film, o ile naprawdę pomaga wyjaśnić problem.
5. Napisz jedno zdanie interpretacji. To najważniejsza część notatki. Powinna odpowiadać na pytanie, co utwór mówi o człowieku lub świecie.

Przy fragmentach nie próbuj zapamiętać każdego szczegółu. Skup się na tym, kto mówi, w jakiej sytuacji, jaki konflikt ujawnia fragment i jaki obraz świata pokazuje. To wystarcza znacznie częściej niż mechaniczne uczenie się streszczenia całej książki.

Które lektury dają najwięcej możliwości

Nie wszystkie książki są równie wygodne jako argument. Poniższe zestawienie nie jest oficjalnym rankingiem, ale praktyczną podpowiedzią, od czego zacząć powtórkę, gdy czasu zostało niewiele.

Moim zdaniem najbardziej opłaca się dobrze opracować około 8-10 szerokich lektur, zamiast pobieżnie przeczytać kilkadziesiąt streszczeń. Dobry zestaw powinien obejmować różne epoki, gatunki i problemy, a nie składać się wyłącznie z powieści.

Jak podejść do egzaminu ustnego z polskiego

W pierwszym zadaniu ustnym pojawia się zagadnienie dotyczące lektury obowiązkowej z zakresu podstawowego oraz wybranego kontekstu. W 2026 roku egzamin trwa 30 minut, z czego 15 minut przeznaczono na przygotowanie, około 10 minut na wypowiedzi i 5 minut na rozmowę z zespołem.

Do każdego jawnego zadania przygotuj prosty schemat wypowiedzi. Najpierw postaw tezę, potem omów lekturę na podstawie dwóch lub trzech konkretnych scen, a na końcu pokaż, co wnosi wybrany kontekst. Nie wystarczy powiedzieć, że bohater „cierpiał” albo „walczył z przeciwnościami”. Trzeba wyjaśnić dlaczego cierpiał, jak reagował i co ta reakcja mówi o problemie.

Najczęściej zawodzi brak przykładów. Uczeń zna ogólną treść „Dziadów” albo „Lalki”, ale podczas odpowiedzi nie potrafi wskazać sceny, która potwierdza jego tezę. Dlatego przed egzaminem przećwicz wypowiedzi na głos, nawet jeśli początkowo brzmią nieporadnie. Po kilku próbach łatwiej zauważyć luki niż podczas samego czytania notatek.

Ostatnia powtórka powinna być mapą lektur

Na kilka dni przed maturą nie próbuj już zaczynać wszystkich książek od początku. Zrób jedną mapę z tytułami, autorami, epokami, głównymi bohaterami, problemami i scenami, które możesz wykorzystać jako argument.

Oddziel lektury czytane w całości od fragmentów i zaznacz utwory, które znasz najsłabiej. W pierwszej kolejności uzupełnij braki w „Lalce”, „Dziadach” cz. III, „Zbrodni i karze”, „Dżumie”, „Weselu” oraz „Roku 1984”, bo dają szerokie możliwości interpretacyjne.

Najważniejsze jest nie to, by znać każdy szczegół kanonu, lecz by umieć świadomie wykorzystać tekst literacki do odpowiedzi na konkretny problem. Taka nauka jest spokojniejsza, bardziej praktyczna i daje większą szansę, że lektury rzeczywiście pomogą podczas matury.